Verslag van de COVM vergadering 17-11-2025

Verslag van de COVM vergadering 17-11-2025

Tijdens de COVM vergadering kwamen er weer interessante zaken aan de orde. De provinciale media besteden er ook aandacht aan. Hieronder een samenvatting van de belangrijkste zaken:

Drones boven vliegbasis:

In Belgie vraagt de luchtmacht omwonenden om hulp bij het signaleren van drones. Moeten omwonenden van ‘onze ‘ vliegbasis hier ook op letten? De waarnemend basiscommandant liet weten dat Defensie de omwonenden hierover niet specifiek gaat benaderen. Maar vraagt wel, net zoals u altijd doet, bij waarnemingen die u niet vertrouwtt dat te melden aan de politie. Zie ook:   https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/17971494/vliegbasis-leeuwarden-is-waakzaam-op-onbekende-dron0e0s-utopie-om-te-denken-dat-ze-hier-niet-komen

Klachten:

Het aantal klachten (145) in de maanden mei tot en met september van dit jaar waren aanzienlijk minder dan vorig jaar. Toen waren er van april tot en met september 543. Een groot verschil. Niet duidelijk is waardoor de grote afname is veroorzaakt. Het kan liggen aan de vermindering van het aantal geluidspieken sinds december 2024 door een andere manier van starten. Mogelijk speelt ook een hogere acceptatiegraad een rol vanwege de onrust in Europa.   

Het indienen van klachten zal makkelijker gemaakt worden. Er komt een nieuw klachtenformulier dat meer informatie voor zowel defensie als de klachtenwerkgroep oplevert. De vliegbeweging wordt direct gekoppeld aan de klacht. Bij de beantwoording zal Defensie sterker inzetten op persoonlijk contact. Hiermee wordt een wens van de werkgroep klachten ingevuld.

De basiscommandant gaf antwoord op 9 vragen van de werkgroep klachten. Deze gingen over de meest voorkomende klachten en hoe dit voorkomen zou kunnen worden. De werkgroep klachten leest elke klacht en probeert daar verbeteropties uit te halen.

Geluidsisolatie:

De landelijke Stuurgroep geluid F-35 heeft begin dit jaar negen adviezen gegeven aan de minister van Defensie. Zie: Stuurgroep adviseert Defensie om de geluidsisolatie te verbeteren - Marsum.info

 Een daarvan is om de woningen die al geïsoleerd zijn tegen vliegtuiglawaai (ca 900 woningen) een update aan te bieden i.v.m. het zwaardere geluid van de F-35. De minister heeft een werkgroep ingesteld die deze adviezen nu aan het uitwerken is. Begin volgend jaar wordt uitsluitsel verwacht. Staatssecretaris Tuinman heeft in een gesprek met Gerard Veldman en Geert Verf op 2 oktober laten weten dat hij in beginsel positief staat tegenover de adviezen.

Auditcommissie geluidsmeetnet:

De Auditcommissie deed verslag van haar werkzaamheden gedurende het afgelopen half jaar. Zie Word verslag onderaan dit artikel. De belangrijkste resultaten waren: Daling van het aantal hoge geluidspieken met zo’n 60% en de pogingen om dit verder te laten dalen door verandering startprofiel van de F-35. De start van een groot gezondheidsonderzoek naar de mogelijke effecten op de gezondheid door vliegtuiglawaai en het onderzoek naar de kans op gehoorschade ligt bij het RIVM die daar binnenkort mee zal beginnen.

Wet op Defensiegereedheid:

De voorgenomen wet veroorzaakt onrust bij omwonenden, zowel inhoudelijk als procedureel. Om met dat laatste te beginnen: Medio juni werd het plan voor deze wet bekend gemaakt. Indienen van zienswijzen was mogelijk tot 4 juli. Daarna kunnen bewoners geen inbreng meer hebben. In de COVM van 2 juni jl werd hier niet over gesproken. Dat komt de zorgvuldigheid niet ten goede.

In de wet op Defensiegereedheid staat o.a.:

“Om toch over de juiste geoefendheid te kunnen beschikken, is het nodig om

vrijstelling te hebben van de regeling beperking geluidshinder en de nachtstraffactor

niet van toepassing te verklaren of de geluidscontour te mogen overschrijden”.

Ook wordt de behoefte genoemd om zomerdag in de nacht te gaan vliegen.

Gerard Veldman en Geert Verf hebben hun zorgen kenbaar gemaakt aan de Staatssecretaris in het gesprek op 2 oktober. De Staatssecretaris en de basiscommandant noemden dat de geluidscontouren in stand blijven, maar dat de mogelijkheid zich kan voordoen dat vliegers nog bepaalde oefeningen moeten doen voor een eventuele uitzending naar een conflictgebied. “Het laatste zetje nog even mee te geven”. Dit kan een kleine overschrijding van de contouren geven. Verf en Veldman snappen dat de noodzaak hiertoe incidenteel kan zijn. Ze hebben gevraagd of dit dan ook zo in de nieuwe wet beschreven kan worden. Eerder hebben ze in hun zienswijze daar 9 suggesties voor gedaan. “Neem dat gewoon over, dan zijn wij tevreden en kunt u de oefeningen doen die nodig zijn. We hopen dat u door voldoende avondvliegen in de winterperiode inhaal-avondvluchten middernacht in de zomer zoveel mogelijk kunt voorkomen. Neem naast de belangen van Defensie, ook de belangen voor de omwonenden mee in de nieuwe wet”. Wethouder de Haan van gemeente Leeuwarden ondersteunde dit door op te merken dat er vanuit de gemeente een soortgelijke zienswijze was ingediend. Er volgde geen harde toezegging, maar het wordt vervolgd. De Tweede Kamer zal het wetsvoorstel nog moeten behandelen. Zaak om het bij hen ook onder de aandacht te brengen. Mogelijk kiest Defensie ervoor om het wetsvoorstel nog wat aan te passen op basis van de ingediende zienswijzen. Zie ook: Kabaal in de nacht? Zo probeert Vliegbasis Leeuwarden omwonenden gerust te stellen - Leeuwarder Courant

Informatie over gebruik vliegbasis:

De wrn basiscommandant liet weten dat 2025 een druk jaar is geweest door de uitzendingen naar Polen en nu naar oefengebieden in de VS. Deze oefening duurt een week langer dan gepland. Dat betekent meer export van geluid. Hierdoor is er nog geluidsruimte over om in week 50 een week avond te gaan vliegen. Het gaf ook ruimte om aan het verzoek van de Auditcommissie tegemoet te komen om nog dit jaar vergelijkingsvluchten (met en zonder naverbrander) te gaan houden. Verder is er in week 4 en 6 avondvliegen gepland. Als dat zo blijft zijn dat “slechts” drie weken avondvliegen in een winterseizoen. Met de F-16 waren dat er rond de tien.

Volgend jaar zal hier geen Frisian-flag of Ramstein-flag gehouden worden. De Ramsteinflag is elders gepland. Wel zal de WIC (internationale wapeninstructeursopleiding) hier weer plaatsvinden. Goed nieuws is dat het intensieve vliegverkeer na de zomervakantie zal plaatsvinden in Noorwegen (waar omwonenden eerder ook om gevraagd hebben). Dit betreft ook het examendeel dat eerder veel vliegbewegingen en geluidshinder met zich meebracht. Kortom: Voor volgend jaar zijn er op dit moment  geen intensieve oefenperiodes te verwachten.

Herindeling Luchtruim:

Met ingang van 2030 zal het Nederlandse Luchtruim anders ingedeeld gaan worden. Het zuidelijk militaire oefenterrein wordt gesloten. Hierdoor kunnen de vliegtuigen van en naar Schiphol via een kortere route vliegen. Geeft per saldo minder uitstoot. Het noordelijk militair oefenterrein wordt vergroot. De Duitsers kunnen hier ook gebruik van maken. Verf zei in een Belgische krant gelezen te hebben dat de Belgische Luchtmacht heeft verzocht of ze ook in het Nederlandse luchtruim mogen gaan vliegen. Vraag is of dit incidenteel is of structureel. Bij mooi weer zullen de vliegtuigen boven de Noordzee oefenen, bij slecht weer boven land. Opj een hoogte van 6 km. zullen we er naar verwachting niet veel hinder van hebben, maar bij de minimale vlieghoogte van 2 km. hoor je het wel. Tot zo’n 80 dB(A) leerde ons eerder via het geluidsmeetnet. Wrn. basiscommandant vertelde dat het vliegen van Belgen in ons luchtruim “as usual” is. Dat hoort bij een goede samenwerking. Verf: Als dat wederkerig is dan is het prima, maar dit lijkt meer op een structureel verzoek. Wordt vervolgd.

Volgend jaar zal de QRA ook weer vanuit vliegbasis Leeuwarden plaatsvinden. Nader bericht volgt.

En verder:

• In verband met aangescherpte privacyregels zullen in de vergaderstukken voortaan de namen niet meer genoemd worden, maar de functies van de sprekers. Die stukken worden dan zoals vanouds op de site van de COVM geplaatst, zodat iedereen ze kan lezen.
• De wrn basiscommandant vertelde dat de aanvraag voor de Omgevingsvergunning bijna klaar was. Naar verwachting zal eind dit jaar de mogelijkheid zijn om zienswijzen in te dienen.
• De Wet Natuurvergunning is nog onder de rechter. Het hoger beroep loopt. Defensie wacht de uitkomsten af.
• Verder is de vliegbasis in overleg met het Wetterskip over een watervergunning en ook loopt er een proef voor sanering m.b.t. de vervuilde Pfas grond aan de oostkant van de vliegbasis. Defensie wil dit zo snel als mogelijk afronden.
• Sprak huisarts F. Kalsbeek uit Stiens in met o.a. het verzoek om het onderzoek naar gehoorschade niet te laten vallen onder het algemene gezondheidsonderzoek, maar daar apart op te focussen. De Auditcommissie is hier eerder ook al achter aan geweest en zal dit verder oppakken.
• Sprak omwonende E. Hovenga in om het belang van het gezondheidsonderzoek nog eens te onderstrepen. Ze woont en werkt in een zeer zwaar met geluid belast gebied (dicht bij de baankop). Als de Wet op Defensiegereedheid nog meer vluchten kunnen geven, dan zorgt dat voor een verslechtering. Ook vroeg ze andacht voor de negatieve gevolgen van de kerosinelucht. Eerder heeft het TNO hier onderzoek naar gedaan. De bevindingen kunt u lezen in: TNO maakt luchtkwaliteit rondom vliegvelden inzichtelijk
• Deelde Betting Kroese, ambtenaar van gemeente Leeuwarden, mee dat er waarschuwingswborden geplaatst zijn en nog zullen worden onder de vliegpaden aan de Jelsumer en Marsumerkant. Hiermee wordt passanten het advies gegeven om het gehoor te beschermen bij laag overvliegende vliegtuigen.

Zie ook: https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/17969337/verkeersbord-voor-fietsers-bij-vliegbasis-leeuwarden-bescherm-je-oren

Verslag Auditcommissie permanent Geluidsmeetnet (PGMN) vliegbasis Leeuwarden tbv COVM 17 november 2025

Algemeen:

De Auditcommissie (AC) vergaderde het afgelopen half jaar vier keer. Daarnaast werd er met vertegenwoordigers van de vliegbasis en het Nationaal Lucht en Ruimtevaartlaboratorium (NLR) vergaderd over optimalisering startpatronen F-35. De Auditcommissie kwam nog eens twee keer bij elkaar om de geluidsniveaus in kaart te brengen en te vergelijken van de vluchten met en zonder naverbrander. Van de Auditcommissie van Volkel ontvingen we geluidsdata van hun geluidsmeetnet. Deze hebben we geanalyseerd.

Het geluidsmeetnet wordt geregeld geraadpleegd. Gemiddeld per maand 720 keer. In de maand april zelfs 3380 keer. Toen werd de Ramstein Flag gehouden.

Meetpunten:

Er zal een tijdelijk meetpunt geplaatst worden aan de Finsterbuorren in Jelsum. De beoogde locatie ligt in het verlengde van de korte baan. Hierdoor kunnen we beter het geluid monitoren bij het gebruik van de korte startbaan aan de oostkant. Voor het meetpunt in Ingelum zijn we, in overleg met Dorpsbelang Ingelum, nog op zoek naar een betere locatie. Zoals eerder vermeld wordt de korte baan vaker gebruikt. Defensie heeft wel toegezegd binnen de geluidscontouren te blijven. Dat betekent dat op deze baan tot maximaal zo’n 10% gevlogen kan worden. De lange baan wordt voor zo’n 90% gebruikt. Het meetpunt aan de Finsterbuorren zal naar verwachting een maand of zes blijven staan om voldoende geluidsdata te kunnen verzamelen. In november wordt ook een tijdelijk meetpunt geplaatst bij de stal Seldsum en bijbehorende woonlocatie in Jelsum. Dit gebeurt op verzoek van de eigenaar die in de laatste COVM vergadering heeft ingesproken. De geluidsbelasting is op die plek zeer hoog (ca 63 Ke). Als Auditcommissie willen we het geluid op die plek monitoren. Naar verwachting hebben we na twee tot drie maanden een goed beeld.

Verder gaf een enkel meetpunt een relatief hoog geluidsniveau aan, zelfs als er niet gevlogen werd. De windkap bleek beschadigd te zijn door vogels. Van drie meetpunten hebben we deze vervangen.       

Optimalisering startprofiel:

Door kortdurend gebruik te maken van de naverbrander kan de F-35 hoger over de dorpen Marsum en Jelsum vliegen bij de starts. Analyse van een beperkt aantal vluchten leerde ons eerder dat dit mogelijk tot 5dB(A) minder geluid kan geven voor deze dorpen. En heel belangrijk is dat de andere plekken rondom de vliegbases hierdoor niet veel zwaarder belast worden. Eerder bleek ons dat het essentieel is dat het startprofiel en gebruik van naverbrander door alle vliegers hetzelfde wordt uitgevoerd. Hier zijn met de vliegbasis afspraken over gemaakt. In september is een serie nieuwe vergelijkingsvluchten gemaakt. Aanvankelijk kon de vliegbasis dit niet doen, omdat de beschikbare geluidsruimte voor dit jaar het niet toeliet. Op ons verzoek hebben ze dit toch weten in te passen. Deze serie vergelijkingsvluchten hebben we voorbereid met het NLR en de vliegbasis. In oktober hebben we de vluchten geanalyseerd (een bijzonder tijdrovende klus). Binnenkort zullen we deze met de vliegbasis en het NLR bespreken. Daarna kunnen we de resultaten aan het COVM laten weten.

Reductie geluidspieken:

Met ingang van december 2024 heeft de vliegbasis de snelheid en klimhoek aangepast bij vliegtuigen die met military power (zonder naverbrander) starten. Met het permanente geluidsmeetnet kunnen we goed bekijken wat het effect is. Uit vergelijking van het aantal geluidspieken voor en na december ’24 blijkt dat het aantal geluidspieken van boven de 115 dB(A) met zo’n 60% is gedaald (vergelijk gemaakt bij maanden met reguliere vluchten). Een mooi resultaat. Vooral omdat we willen dat de geluidspieken boven de 110 dB(A) en zeker boven de 115 dB(A) worden voorkomen.

Bij de geluidspieken tussen de 110-115 dB(A) zien we ook een gestage afname. Per maand gemiddeld in 2022: 123. In 2024 tot december daalde dit naar gemiddeld: 79. M.i.v. december ’24 en 2025 t/m september daalde het gemiddelde naar 55 per maand. We hopen dat deze trend zich voortzet. (NB: Voor een zuivere vergelijking de maanden maart en april ’25 niet meegerekend omdat toen de Ramstein Flag plaatsvond).

Verder is gebleken, zoals de basiscommandant in de vorige COVM meegedeeld heeft, dat een wat hogere snelheid bij het naderen van het vliegveld, zorgt voor vermindering van het geluid in de circuitbocht voor de landing, doordat minder gas gegeven hoeft te worden. Duidelijk winst voor de dorpen/wijken waar de uitlaat naar toe gericht is.

Ook heeft de basiscommandant ons laten weten dat gekeken wordt naar de mogelijkheid om meer circuitlandingen in de simulator te oefenen, zodat er meer straight-in geland kan worden. We zijn blij met deze stappen om het geluid te verminderen.

Onderzoek gehoorschade en gezondheidsonderzoek:

Zoals bekend kan bij een hoog geluidsniveau acute en permanente gehoorschade optreden. Een audioloog vertelde ons eerder dat de kritieke grens ligt bij 115 dB(A) als de onafgebroken geluidspiek langer duurt dan 9 seconden. Meer onderzoek is nodig om dit beter te kunnen bepalen. Defensie heeft eerder laten weten dit onderzoek graag te willen faciliteren. Zij heeft het RIVM onlangs opdracht geven hier nader onderzoek naar te gaan doen. De onderzoeksvragen m.b.t. gehoorschade zijn door ons aangeleverd.

Zoals ook in ons vorige verslag gemeld is, zijn dat de volgende:

• Welke directe gehoorschade veroorzaken piekgeluiden van > 110 dB(A) veroorzaakt door een F35 bij mensen in de buitenlucht in de omgeving van de vliegbasis Leeuwarden?
• Welke directe gehoorschade veroorzaken piekgeluiden van > 115 dB(A) veroorzaakt door een F35 bij mensen in de buitenlucht in de omgeving van de vliegbasis Leeuwarden?
• Welke blootstelling qua tijdsduur in seconden of minuten per dag is maximaal aanvaardbaar bij piekgeluid van > 110 dB(A) om directe gehoorschade te voorkomen? Zowel bij continu piekgeluid als bij onderbroken piekgeluid.
• Welke blootstelling qua tijdsduur in seconden of minuten per dag is maximaal aanvaardbaar bij piekgeluid van > 115 dB(A) om directe gehoorschade te voorkomen? Zowel bij continu piekgeluid als bij onderbroken piekgeluid.
• Welke maatregelen zijn op korte termijn nodig in de omgeving om bewoners en voorbijgangers in de buitenlucht toereikend te beschermen tegen de schade die de piekgeluiden van F35 veroorzaken.

Dit onderzoek kan een apart onderdeel uitmaken van het gezondheidsonderzoek zoals de staatssecretaris in zijn brief van 18 juni 2024 “Gezondheidsonderzoek in relatie tot geluid van de F-35” heeft meegedeeld. Hierdoor kan eerder duidelijkheid gegeven worden over de kans op gehoorschade en de mogelijkheden om verdere bescherming te bieden aan mensen in de directe omgeving van de vliegbasis.

Onder het motto “Voorkomen is beter” willen we door het optimaliseren van de startprofielen streven naar het voorkomen van geluidspieken boven de 115 dB(A) en 110 dB(A). Zoals hierboven gesteld zijn daar goede stappen in gezet.

Flighttracker:

De flighttracker levert ons goede geluidsdata op. Maandelijks krijgen we van Casper bv een overzicht van alle gemeten geluidniveaus en van Defensie een overzicht van de gemaakte vluchten (op welk tijdstip en met welk toestel). Daarnaast kijken we bijna alle dagen naar de geluidniveaus en gevlogen routes via de Flighttracker     https://lwr.flighttracking.casper.aero/. Als we vluchten constateren met een te hoog geluidsniveau proberen we dezelfde dag de oorzaak te achterhalen. Zo nodig sluiten we onze bevindingen kort met de vliegleiding. Kijk gerust met ons mee. De handleiding van het geluidsmeetnet vindt u hier: https://marssum.info/permanent-geluidsmeetnet-vliegbasis-leeuwarden/

En verder:

-Waren we present op de NPRD voorlichtingsbijeenkomst in het WTC te Leeuwarden. We lieten ons informeren over de mogelijke verlenging van de korte baan en over de Wet op Defensie gereedheid.

-Ontvingen Gerard Veldman en Geert Verf de staatssecretaris Tuinman op 2 oktober. De vorderingen van het zogenaamde “10 puntenplan” werden besproken.

 -Bespraken we de mogelijke gevolgen van de invoering van de Wet op Defensie gereedheid. Hierdoor kan besloten worden om vrijstelling te krijgen van de huidige regelgeving beperking geluidshinder en de nachtstraffactor niet van toepassing te verklaren of de geluidscontour te mogen overschrijden om zodoende toch over de juiste geoefendheid te kunnen beschikken. We brachten dit onder de aandacht bij de Dorpsbelangen in de omgeving van de vliegbasis. De Dorpsbelangen van Jelsum/Koarnjum en Marsum hebben een zienswijze opgestuurd via de zogenaamde internetconsultatie. Zie: https://marssum.info/geluidscontouren-vliegbasis-kunnen-in-de-toekomst-overschreden-worden/

-Besteedde Pointer-radio op 4 oktober aandacht aan de Wet op de Defensiegereedheid. Meerdere instanties belichten dit voorstel van Defensie. Onder andere Geert Verf als omwonende van de vliegbasis, de voorzitter van de militaire vakbond en een juriste. Aan het einde reageert staatssecretaris Tuinman. Zie/hoor: https://www.nporadio1.nl/fragmenten/pointer/0199a9e9-7158-72db-bcb2-dc9c5ae874e9/2025-10-04-pop-up-bus-de-wet-op-de-defensiegereedheid

-Diverse media benaderden ons voor informatie. Ook vanuit België. Daar zijn onlangs de eerste Belgische 4 F-35’s aangekomen. Geluidsdata van ons meetnet werd gebruikt om omwonenden van de vliegbasis in België te informeren.

-Hielpen we bij het opstellen van een overeenkomst tussen bewoners en Casper bv (leverancier/uitvoerder meetnet) bij het opstellen van een geluidsmeetpunt op particuliere grond.

-We lazen het advies van de MER commissie over het NPRD. Hierin pleiten ze voor meer aandacht voor de hoge geluidspieken en naar het doen van onderzoek naar de gevolgen voor de gezondheid. Een mooie bevestiging van waar we, samen met de vliegbasis en Defensie, mee bezig zijn. Het sterkt ons om door te gaan op de ingeslagen weg.

-Het nieuwe emailadres waaronder we bereikbaar zijn is: secretaris.auditcommissie@gmail.com

Overzicht hoge geluidspieken afgelopen maanden:

Vrijwel alle geluidspieken boven de 109,9 dB(A) zijn afkomstig van de contourmeetpunten Marsum en Jelsum.

Het merendeel van de geluidspieken boven de 115 dB(A) zijn afkomstig van het contourmeetpunt Jelsum. Meestal van de starts, maar soms ook bij doorstart.

Meestal zijn er ca 5000 geluidsmetingen per maand

*De Ramstein Flag vond plaats van 31 maart tot en met vrijdag 11 april 2025. Vandaar het relatief hoge aantal hoge geluidspieken in de maand april.

**Van de 4 geluidspieken in september waren er drie afkomstig van landende F-35’s die tegelijkertijd over het meetpunt vlogen.